– jak wyglądały Górne Łużyce w XVI wieku?
Jak wyglądała rzeczywistość Górnych Łużyc w XVI wieku? Czym był słynny Związek Sześciu Miast, jaką rolę odgrywał Budziszyn i jak w ten międzynarodowy system wpisywała się śląska Jelenia Góra?
1. Górne Łużyce – Geopolityka, Korona Czeska i Habsburgowie
W XVI wieku nazwa Łużyce odnosiła się do dwóch odrębnych historycznie regionów: Dolnych Łużyc na północy oraz położonych bardziej na południe Górnych Łużyc (Oberlausitz), obejmujących m.in. tereny wokół Budziszyna, Zgorzelca, Żytawy i Lubania.
Początek XVI wieku przyniósł przełomowe zmiany polityczne. Do 1526 roku Górne Łużyce znajdowały się pod panowaniem Jagiellonów w ramach Korony Czeskiej. Jednak po tragicznej śmierci młodego króla Ludwika II Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem (1526 r.), władzę w Czechach, a tym samym na Łużycach i Śląsku, przejęła dynastia Habsburgów – na tron wstąpił Ferdynand I Habsburg.
O sile Górnych Łużyc decydowało unikalne położenie. Przez region przebiegał najważniejszy szlak handlowy renesansowej Europy – Via Regia (Droga Królewska), łączący Europę Zachodnią (od Renu) ze Śląskiem, Krakowem i Europą Wschodnią. Dodatkowo region wyróżniał się wielokulturowością: elementy niemieckie przeplatały się z rdzenną kulturą słowiańską Serbołużyczan. W tym okresie bezkrwawo przyjęła się tu również Reformacja luterańska, tworząc unikalny klimat tolerancji religijnej (np. w Budziszynie katedra św. Piotra od 1524 r. była współdzielona przez katolików i protestantów).
2. Związek Sześciu Miast (Hexapolis) – Mieszczańska Potęga
Filarem potęgi gospodarczej i politycznej regionu był Związek Sześciu Miast Górnołużyckich (Oberlausitzer Sechsstädtebund). Choć powstał już w 1346 roku, to właśnie w XVI wieku przeżywał swój absolutny złoty wiek.
Sześć Miast, które tworzyły Związek:
Budziszyn (Bautzen) – polityczna i administracyjna stolica regionu.
Zgorzelec (Görlitz) – najbogatsze i największe centrum handlowe i rzemieślnicze.
Żytawa (Zittau) – kluczowy ośrodek włókiennictwa i handlu z Czechami.
Lubań (Lauban) – ważne centrum płóciennictwa.
Kamieniec (Kamenz) – miasto handlowe na zachodnich rubieżach.
Lubij (Löbau) – miejsce stałych zjazdów i obrad reprezentantów Związku.
Związek Sześciu Miast działał niemal jak niezależne państwo w państwie. Posiadał własne siły zbrojne, sądownictwo, patrolował szlaki kupieckie i bił własną monetę. Zyski z sukiennictwa, browarnictwa i handlu dalekosiężnego uczyniły z miast – a zwłaszcza ze Zgorzelca – bogate ośrodki kultury i architektury renesansowej.
Najtrudniejszy sprawdzian nadszedł w 1547 roku podczas wojny szmalkaldzkiej. Gdy wojska Związku spóźniły się na pomoc cesarzowi Ferdynandowi I Habsburgowi, władca uderzył w samorządność miejską. W ramach tzw. Karnej Niesławki (Pönielfall) cesarz skasował przywileje miast, skonfiskował ich majątki, ziemie i broń oraz nałożył gigantyczne kary finansowe. Jednak dzięki ogromnemu bogactwu i pozycji kupców, w drugiej połowie XVI wieku miasta stopniowo odkupiły swoje prawa i odzyskały dawną potęgę.
3. Budziszyn – Serce Górnych Łużyc
Głównym centrum politycznym regionu pozostawał Budziszyn (Bautzen). Na zamku Ortenburg reydował starosta krajowy (Landvogt), będący bezpośrednim reprezentantem króla czeskiego i cesarza. Budziszyn nie tylko strzegł kluczowej przeprawy przez Sprewę na szlaku Via Regia, ale stawał się również ważnym ośrodkiem kultury miejskiej i Serbołużyczan.
4. Jelenia Góra i Górne Łużyce – Śląski Sąsiad we Wspólnej Sieci Handlowej
Choć Jelenia Góra (Hirschberg) administracyjnie leżała na Dolnym Śląsku (w Księstwie Jaworskim), a nie na Górnych Łużycach, w XVI wieku oba te obszary tworzyły spójny i powiązany organizm gospodarczy pod panowaniem Habsburgów.
W XVI wieku Jelenia Góra wyrastała na potęgę w produkcji delikatnych woali i płócien lnianych. Aby wysłać swoje towary w głąb Europy, jeleniogórscy kupcy korzystali ze szlaków handlowych i pośrednictwa bogatych miast górnołużyckich – Zgorzelca, Lubania i Żytawy. Wzajemna współpraca przynosiła ogromne zyski obu stronom.
Szukasz więcej informacji o historii Górnych Łużyc oraz powiązaniach regionalnych? Opisywana książka jest dostępna w zbiorach Książnicy Karkonoskiej w Jeleniej Górze.
Książka powstała w ramach projektu „Nasze Górne Łużyce” realizowanego przez Stowarzyszenie Południowo-Zachodnie Forum Samorządu Terytorialnego „Pogranicze” (z siedzibą w Lubaniu) we współpracy z partnerami lokalnymi (w tym m.in. Muzeum Łużyckim w Zgorzelcu).
"Vademecum historii Górnych Łużyc"
Autorzy tekstów:
Części I-III Krzysztof Fokt
Części IV-V Łukasz Tekiela
Część VI Waldemar Bena, Krzysztof Fokt, Łukasz Tekiela
Część VII Daniel Koreś
Wydawnictwo: Muzeum Łużyckie w Zgorzelcu
Rok wydania: 2008
